Go to home page - Ministry of Justice.
 

te tūtohinga ratonga

Hūtia te rito o te harakeke
Kei hea te Kōmako e kō?
Kī mai Ki au, he aha te mea nui o tēnei Ao?
Māku e kī atu
He tangata, he tangata, he tangata

Te Whakataki

Ko te whāinga a tēnei Tūtohinga, ko te whakaatu atu ki a koe he aha te paerewa ratonga ka whiwhi koe mai i Te Tari Kōti i roto i o mātau tari, ā, hei āwhina i a mātau ki te whakapai ake i a mātau ratonga ki a koe. E whai kiko ana ngā paerewa, ā, ahakoa i te nuinga o te wā kaore e taea te whakaū ā ture, e āro ponotia ana.

E whakatakoto paerewa ana tēnei Tūtohinga mā wai?

E whakatakoto ana tēnei Tūtohinga i ngā paerewa ratonga ka whiwhi koe i Te Tari Kōti i roto ngā tari o:

  • Te Kōti Pïra
  • Te Kōti Matua
  • Te Kōti Takiwā
  • Te Kōti-ā-Whānau
  • Te Kōti Taiohi me
  • Ngā Rūnanga Whakawā kei ngā Kōti

Takiwā. Ënei Rūnanga Whakawā ko te

Rūnanga Whakatau Tautohetohenga, te

Rūnanga Retihanga me te Rūnanga

Wāriu Whenua.

Ka uru atu ki roto i Te Tūtohinga ngā āwhina ka hoatu e ngā rōpū mahi a Te Tari Kōti ki ngā tāngata e haere mai ana ki ngā kōti, ki ngā rūnanga whakawā, hui atu hoki ki ngā rōpū o ngā take me o ratau māngai, ki ngā umanga hāmene me ngā pārurenga, ki ngā kaiwhaatu, ki ngā kaiwhakawā, ā, tae atu hoki ki te iwi whānui. Kaore te rōpū tiāti i uru ki roto i Te Tūtohinga, e noho wehe kē ana rātau i Te Tari, ā, pērā anō hoki ngā whakaritenga mahi e whakawhiwhia ana e ngā tāngata kei waho o Te Tari Kōti.

Kaore anō hoki i roto i Te Tūtohinga ngā whakaritenga mahi e whakawhiwhia ana hei tautoko i te Kōti Whenua Māori, te Rūnanga Whakawā o Waitangi, te Kōti Taiao, te Kōti mo ngā Tūpāpaku, ngā Wāhanga Kohikohi a Te Tari, ngā Rūnanga Whakawā rānei kei ngā wāhi kei te whango o ngā Kōti Takiwā. Ko ngā wāhanga mātanga a Te Tari kei te whakahaere i ērā whakaritenga mahi.

Ka taea anō e au te hoatu he urupare mō ngā paerewa?

Mehemea e whakapono ana koe kua whatia Te Tūtohinga, e hiahia ana rānei koe ki te whakamihi ki a mātau whakaritenga mahi, ki te whakaaro puaki rānei mō aua mahi, hōmaitia ngā urupare ki a mātau, ā, mā te rōpū mahi e tuhi, ā, e whakahau. Nā te mea ka arotakehia ngā paerewa ia wā, ia wā, mā a koutou urupare mātau e āwhina ki te tāutohu i ngā paerewa kaore i te tūtuki, me ngā wāhi hei whakapaitanga ake. Kei te iwi o ngā whārangi ngā pārongo e paa ana ki te hōmai urupare.

He pēhea te whakauru o Te Tūtohinga ki ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi?

E mau ana Te Tari ki ngā mātāpono o Te Tiriti o Waitangi, ā, e tino whai ana kia whakaatahia tēnei here i roto i te paerewa ratonga e whakawhiwhia ana ki ngā kaiwhakamahi o ngā kōti me ngā rūnanga whakawā.

Uho Paerewa Ratonga

E whai ana mātau i ngā wā katoa ki te:

Whakahaere ngākau tapatahi i a mātau mā te āwhina i a koe i runga i te pono, te tika, te whakaaro atawhai me te whakaute.

Whakawhiwhi i te taiao haumaru, taiao mā, hāneanea hoki.

Hoatu ki a koe i te ratonga mātau, ratonga arotau, ratonga māia.

Whakaatu i te whakaute me te tūtohutanga ki o tikanga mā te:

  • kore whakapai kanohi;
  • āta pūngakupu i to ingoa me te whakahua tika hoki i to ingoa;
  • tohutohu i a koe ki ngā mahi a te kaiwhakamāori me ngā āhuatanga e āhei ai koe, o kaiwhakaatu rānei, ki te kaiwhakamāori kaore koe e utu;
  • hoatu ki a koe i ngā tikanga pure oatitanga e rite ana ki tōu whakapono i ngā wā katoa e taea ana;
  • hoatu kia a koe i te whiringa mehemea he pai ake ki a koe te whakakoia i te tuku oati.

Urupare atu ki ngā tāngata he hiahia motuhake o rātau pērā i te hunga hauā, ngā pārururenga o te hara, ngā tamariki me ngā rangatahi, a, me ngā tangata hoki e uaua ana ki a rātau te whakawhitiwhiti kōrero.

Kōrero totika, me te āta whakaaro anō ki ngā āhuatanga pērā i te pakeke o te tangata, te mōhio ki te kōrero pukapuka, ki te tuhi, te hauātanga, ā, me te mōhio anō hoki me karo ngā kupu ā ture e uaua ana.

Mahi tahi me ētahi atu tāngata, ētahi atu umanga hoki e whakawhiwhi ratonga ana ki ngā kaiwhakamahi o ngā kōti me ngā rūnanga whakawā.

Ngā Paerewa Pārongo

Ka tiakina e mātau to punanga me to noho matatapu, heio, e puare ana ki ngā mahi ā ture, ki ngā mana rānei e whai wāhi ana ki te whakaatu i ngā pārongo mōhou, mō to take rānei.

I te whakautu pātai, me te hoatu pārongo, ka whai mātau ki te hoatu ki a koe i ngā pārongo e tika ana, e arotau ana, ā, e pā ana ki to take. Kaore e uru ki tēnei te hoatu tohutohu ā ture ki a koe, te whakatau whakaaro rānei māhau.

Ka āwhina mātau i te pāpāho ki te arowhai i te tika o ngā tohu o ngā ingoa, ngā kainga nohoanga, ngā mahi, ngā hara, ngā whiu ranei, i te wā e ripoatatia ana ngā kōkiri whakawā. E puare ana tēnei ki ngā tikanga, ki ngā here ā ture, ā, e ōrite ana ki te kaupapa here pāpāho a Te Tari.

Te Haere ki te Kōti

Mehemea mō te haere koe ki te kōti ka:

Tono atu matau i ngā pānui tuatahi, ki te pataitia mai ranei;

  • mo te rā me te wā o to whakawātanga;
  • mo ngā hāora puare o Te Tari (te tikanga 8 30 am ki te 5 00 pm);
  • ngā tūnga me ngā whakaurunga waka e tata ana ki te kōti;
  • ngā whakaurunga mō te hunga hauā;
  • me aha koe mehemea he māharahara ahurutanga tōhou, he māharahara kē atu rānei.

Hei to haerenga mai ki te kōti, ka kite koe i ngā kaimahi:

E mau tohu e whakaatu ana, i te iti rawa, o ratau ingoa tuatahi.

Ka tere ki te whakaapa ki a koe i te tūpapa.

Ka whaihanga ki o take i runga i te āhua hautau, i te tika, me te arotau, hei whakaatu i to matau ngākau nui ki nga paerewa ratonga pai i ngā wā katoa.

Ka āwhina ki te whakautu i o pātai, ki te whakamohio rānei i a koe ki tētahi atu tangata kei roto i te whare kōti, kei waho kē rānei, ka taea e ia koe te āwhina.

Ka kōrero ki a koe āhea to take ka rongohia (tērā pea ka whakaaturia anō tēnei pārongo i runga papa pānui i te wāhi tatari.)

Ka whakaatu ki a koe, ki te pataitia mai, a, i mua i te timatatanga o to take, te āhua o te rūma e whakahaeretia ana to take.

Ka mahi pānui whakamārama e hanga noa ana koe ki te whiwhi mō to whakahaere i to whakatūnga i te kōti, i te rūnanga whakawā rānei.

I runga waea, i rō tuhituhi ano ka:

Whakamohio atu mātau i a mātau – ka hoatu i o mātau ingoa me o mātau tūnga kia tuhi atu, a, ko te iti rawa, o mātau ingoa tuatahi i runga i te waea.

Kōrero mātau i roto i te reo huatau, reo tika me te āhua arotau kia:

  • Whakautu mātau i o waeatanga mai me o kōrero ā rekoata. Mehemea kaore mātau i o mātau tēpu tuhituhi mō te rā, neke atu rānei, ka rekoatatia e mātau he kōrero ā waea hei hoatu ki a koe i te ingoa o tētahi atu tangata hei whakapātanga mehemea he kōhukihuki to take.
  • Urupare matau ki o tuhinga, tērā ka whakautua e mātau i roto i ngā rā mahi e rima i muri i te taenga mai.
  • Āwhina mātau ki te whakautu i o pātai, ki te whakamōhio rānei i a koe ki tētahi atu tangata kei roto i te whare kōti, kei waho kē rānei, ka taea e ia koe te āwhina.
  • Tirotirohia e mātau ngā pepa whakakï mō ngā raruraru hei utunga.

Ngā Rōpū Tāngata Ake E

Haere Mai Ana ki te Kōti

Ngā pārurenga i roto i ngā take tāngata hara

Mā te kupu "pārurenga", e mea ana mātau he tangata i whakapaetia, i pono rānei te kï i hara ia, ka whakamamaetia ā tinana, ā hinengaro rānei, i te ngaronga, i te tukitukitanga rānei i ana rawa. Mehemea he hemo te tukunga iho o te hara, ka uru mai ki tēnei kupu ngā hūanga o te tangata kua hemo. Kia noho he tamariki ngā pārurenga o te hara, tērā pea ka noho pārurenga anō te whānau.

Ka hāngai mātau ki runga i te:

Waihanga ki a koe i runga i te whakaute, te whakaaro atawhai, me te aroha.

Whakaute ki tōu ake mana me tōu ake punanga.

Whakarongo ki o hiahia, ā, ka whakamōhio atu i a koe ki ngā tāngata e wātea ana ki te āwhina i a koe, pēnei i te kaiwhakapae, te kaitohutohu pārurenga, ngā rōpū whakahaere hapori rānei.

Whakamōhio ki a koe i te ahu whakamua me te hua o to take. Whakaatu ki te tamaiti, ngā pārurenga kōhungahunga, me era atu e whai wāhi ana ki te whakamahi, ngā whakaurunga motuhake tērā pea ka whakaae te tiati kia whakamahia hei hoatu whakaaturanga.

Mau i a koe, ki te tono mai koe, ki tētahi wāhi tatari wehe kē, mō tōu ake haumaru.

Whakarite wāhi noho mō ngā tāngata tautoko e hiahia ana koe ki te mau mai i to taha, mehemea kei te wātea he turu, ā, kaore hoki he here ā ture.

Kōrero atu ki a koe kia whakaharaina he tangata mō te haranga ki a koe, he whaina, he utunga rānei ki a koe hei whakatika i a koe, tōna whiu.

Awhina i ngā roia me ngā Pirihimana ki te whakahoki atu ki a koe, o tāonga kei te kōti e pupuri ana.

Ngā Kaiwhakaatu

Mā te kupu "kaiwhakaatu" e mea ana mātau he tangata i karangatia ki te hōmai whakaaturanga. E hiahiatia ana ngā kaiwhakaatu kia tae mai, ka pataitia rānei e tētahi rōpū o te kōkiri whakawā kia hōmai whakaaturanga.

Ka hāngai mātau ki runga i te:

Whakarite he wā mōhou ki te haere mai ki te kōti, te rūnanga whakawā rānei, ki te tono mai koe.

Mau i a koe, ki te tono mai koe, ki tētahi wāhi tatari wehe kē, mō tōu ake haumarutanga te take.

Whakarite wāhi noho mō ngā tāngata tautoko e hiahia ana koe ki te mau mai i to taha, mehemea kei te wātea he turu, ā, kaore hoki he here ā ture.

Āwhina i ngā roia me ngā Pirihimana ki te whakahoki atu ki a koe, o tāonga kei te kōti e pupuri ana.

Ngā tāngata i whakapaetia i roto i ngā take hara

Te tangata i whakapaetia, ko ia te tangata i whakaarotia i hara. I ētahi wā ka karangatia a ia ko te whakapaenga hara, ā, ko te hunga hara ranei i te wā kei te whakawātea a ia, ko te mau herehere ranei.

Ka hāngai matau ki runga i te:

Awhina i a koe i o uiui, me te whakamohio i a koe ki ngā tāngata e wātea ana ki te āwhina i a koe pera i te Roia Äwhina.

Mau i a koe, ki te tono mai koe, ki tētahi wāhi tatari wehe kē, mō tōu ake haumaru.

Kōrero atu ki a koe kia whakaharaina he tangata mō te haranga ki a koe, he whaina, he utunga rānei ki a koe hei whakatika i a koe, tōna whiu.

Karo i ngā whakaaro, ngā whakawātanga rānei mō to hara, to haranga kore rānei.

Awhina i ngā roia me ngā Pirihimana ki te whakahoki atu ki a koe, o tāonga kei te kōti e pupuri ana.

Ngā Kaiwhakawā

Tekau mā rua ngā kaiwhakawā kei roto i te rōpū whakawā, ā, he tupurangi te whiriwhiringa i a ratau hei kanohi mō te iwi whānui. Ko rātau ki te whakatau i ngā mea tika, a, ko te Tiati ki te whakatau i te ture. Ka tae atu he tono ki ngā kaiwhakawā, ko te iti rawa, tekau ngā rā maramataka i mua o te rā e hiahiatia ana rātau kia tae ake ki te kōti hei kaiwhakawā.

Ka hāngai matau ki runga i te:

Whakawhiwhi i a koe ki tētahi puka pārongo iti me te whakaatu i tētahi rïpene whakaata hei whakamārama i to whakatūnga me ngā tuponotanga i to taenga tuatahitanga mai ki te kōti.

Hoatu he raueme tuhi ki a koe hei tuhinga kupu i te wā e whakahaerea ana te take i te kōti.

Whakawhiwhi i te hunga whakawā ki tētahi rūma hāneanea, haumaru hoki hei kohukitanga, a he putanga kei reira ki ngā whakaurunga wharepaku. Whakawhiwhi wai unu me ngā whakaurunga mahi tī me te kawhe i roto i te rūma o te hunga whakawā.

Whakarite kai me ngā paramanawa kia hiahiatia, i te wā ka tīmata ngā kohukitanga a te hunga whakawā.

Whakarite whare noho hāneanea, ā, e haumaru ana hoki, kia hikitia ngā ngārahutanga a te hunga whakawā mō te pō.

Whakarite, ki te pātai mai koe, he ngārahutanga muna mehemea ki te kite koe he whakakohuki ana te ratonga hunga whakawā ki a koe.

Ngā Rōpū Kōti-ā-Whānau me ngā kaiwhakaatu

Ka hāngai mātau ki runga i te:

Tiaki i te munatanga o ngā pārongo o ngā take Kōti-ā-Whānau.

Whakawhiwhi, ki te pātai mai koe, he wāhi tatari wehe kē, mō tōu ake haumaru, punanga rānei te take.

Whakarite i ngā tono kia whakahaerea ngā take kōhukihuki mā te hui ā waea mehemea kei te mamao te rōpū.

Ngā Rōpū Kōti Taiohi me ngā Kaiwhakaatu

Ka hāngai mātau ki runga i te:

Mahi tahi me ngā Kaitautoko Taiohi, ngā Pirihimana Äwhina Taiohi, ngā Kaituitui Ture Taiohi, me era atu.

Mahi tahi me ērā atu kōti e whaihanga ana anō ki ngā taitamariki e taetae ana ki ngā kōti taiohi.

Te Hōmai i a Koutou Urupare

E whai tikanga ana o whakaaro ki a mātau. Mehemea he whakataki whai hua tāhau, he whakaaro puaki rānei, me pēhea te whakapai ake i tā mātau ratonga, he amuamu ranei tāhau, kōrerotia mai ki a mātau. Mā tēnei mātau e āwhina ki te whakatau mehemea kei te tūtuki ngā paerewa o Te Tūtohinga i roto i ngā mahi, ā, me pēhea e taea ai te whakapai ake a mātau ratonga ki a koe.

Ka taea e koe te hōmai urupare mō te ratonga i whiwhi koe i a mātau mā te:

Whakakī i tētahi puka urupare (e wātea ana i te tari o te kōti, i runga rānei i te ipurangi www.courts.govt.nz) me te puru ki roto i te pouaka urupare kei te tari o te kōti, mā te tono rānei ki te kaiwhakahaere o te kōti.

Kōrero ā tinana, ā waea ranei ki te tangata i whaihanga ki a koe, ki to rātau kaiwhakahaere ranei.

Tuhi ki te kaiwhakahaere o taua ake kōti.

I ngā wā katoa ka:

Whakakaha mātau ki te whakatika i ngā māharahara tērā pea kei a koe, i taua wā tonu.

Whakapāha mehemea kua hē mātau.

Mehemea kaore e taea e mātau te whakatau wawe tonu o māharahara, ka tere tonu tā mātau urupare atu ki a koe i roto i ngā rā mahi rua tekau, me te whakaaro tonu ki te kōhukihukitanga o te take. Mehemea e hiahiatia ana kia roa atu te wā hei whakatau i te take, ka whakapā atu mātau ki a koe ki te whakamōhio atu āhea koe e whiwhi ai i te whakautu katoa. I ēnei tauira e rua, ka hoatu e mātau ki a koe te ingoa me ngā whakamārama mō te tangata hei whakapātanga māhau i te kōti mehemea he pātai āhau.

Mā mātau anō hoki e:

Tuhi, e whakariterite ngā urupare ka whiwhi mātau kia mōhio ai mātau he aha ngā mahi kei te pai tā mātau whakahaere, ā me rapa i whea ngā āhuatanga e hiahiatia ana hei whakapai ake i tā mātau ratonga.

Kōrero atu ki te iwi whānui mō ngā whakarerekētanga kua mahia, he whakautu ki ngā urupare.

Te Āwhina i a Mātau ki te Āwhina i a Koe

Tērā ētahi mea ka taea e koe te mahi hei āwhina i a mātau ki te hoatu ratonga pai.

Ko ēnei mea ko te:

Moata atu te tae ki te kōti, ki te rūnanga whakawā rānei mō to take.

Whai wawetia ngā tohutohu i tonoa atu, i hoatutia rānei e ngā kaimahi o te kōti ki a koe.

Kōrero mai ki a mātau i mua noa atu mehemea kaore koe e tae mai ki te kōti, ki te rūnanga whakawā rānei, i te wā i whakaritea. Kaore rānei e taea e koe te whakatūtuki i ētahi atu whakaritenga.

Kōrero tere wawe tonu mai mehemea kua rerekē to kainga noho, kua rerekē rānei ngā āhuatanga e pā ana ki o whaihanga ki a mātau.

Kōrero mai ki a mātau i mua noa atu mehemea he hiahia motuhake ōhou, hei tauiri, he hauātanga tōhou, e hiahia ana rānei koe he kaiwhakamaori hei āwhina i a koe.

Whakautehia ērā atu kaiwhakamahi o te kōti, o te rūnanga whakawā, ngā kaimahi o te kōti, me ngā whare kōti.

Tēnā koe mō to whakawātea he wā hei kōrero i

tā mātau Tūtohinga. Kia maumahara e wātea

ana ki a koe ki te tuku mai i o whakataki,

whakaaro pūaki rānei mō ngā ratonga e hoatu

ana matau.

Mō ētahi atu pārongo, whakapā atu ki te kōti o tō rohe.

Contact Us | Careers | Site Map | Access Keys | Privacy Statement | Disclaimer | newzealand.govt.nz
Copyright © New Zealand Ministry of Justice, Tāhū o te Ture

skip navigation to content Accesskey information Home Page Site Map Search this site Contact information NZ Government Portal