|
||||||||||||
|
||||||||||||
te tūtohinga ratongaHūtia te rito o te harakeke Te Whakataki Ko te whāinga a tēnei Tūtohinga, ko te whakaatu atu ki a koe he aha te paerewa ratonga ka whiwhi koe mai i Te Tari Kōti i roto i o mātau tari, ā, hei āwhina i a mātau ki te whakapai ake i a mātau ratonga ki a koe. E whai kiko ana ngā paerewa, ā, ahakoa i te nuinga o te wā kaore e taea te whakaū ā ture, e āro ponotia ana. E whakatakoto paerewa ana tēnei Tūtohinga mā wai? E whakatakoto ana tēnei Tūtohinga i ngā paerewa ratonga ka whiwhi koe i Te Tari Kōti i roto ngā tari o:
Ka uru atu ki roto i Te Tūtohinga ngā āwhina ka hoatu e ngā rōpū mahi a Te Tari Kōti ki ngā tāngata e haere mai ana ki ngā kōti, ki ngā rūnanga whakawā, hui atu hoki ki ngā rōpū o ngā take me o ratau māngai, ki ngā umanga hāmene me ngā pārurenga, ki ngā kaiwhaatu, ki ngā kaiwhakawā, ā, tae atu hoki ki te iwi whānui. Kaore te rōpū tiāti i uru ki roto i Te Tūtohinga, e noho wehe kē ana rātau i Te Tari, ā, pērā anō hoki ngā whakaritenga mahi e whakawhiwhia ana e ngā tāngata kei waho o Te Tari Kōti. Kaore anō hoki i roto i Te Tūtohinga ngā whakaritenga mahi e whakawhiwhia ana hei tautoko i te Kōti Whenua Māori, te Rūnanga Whakawā o Waitangi, te Kōti Taiao, te Kōti mo ngā Tūpāpaku, ngā Wāhanga Kohikohi a Te Tari, ngā Rūnanga Whakawā rānei kei ngā wāhi kei te whango o ngā Kōti Takiwā. Ko ngā wāhanga mātanga a Te Tari kei te whakahaere i ērā whakaritenga mahi. Ka taea anō e au te hoatu he urupare mō ngā paerewa? Mehemea e whakapono ana koe kua whatia Te Tūtohinga, e hiahia ana rānei koe ki te whakamihi ki a mātau whakaritenga mahi, ki te whakaaro puaki rānei mō aua mahi, hōmaitia ngā urupare ki a mātau, ā, mā te rōpū mahi e tuhi, ā, e whakahau. Nā te mea ka arotakehia ngā paerewa ia wā, ia wā, mā a koutou urupare mātau e āwhina ki te tāutohu i ngā paerewa kaore i te tūtuki, me ngā wāhi hei whakapaitanga ake. Kei te iwi o ngā whārangi ngā pārongo e paa ana ki te hōmai urupare. He pēhea te whakauru o Te Tūtohinga ki ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi? E mau ana Te Tari ki ngā mātāpono o Te Tiriti o Waitangi, ā, e tino whai ana kia whakaatahia tēnei here i roto i te paerewa ratonga e whakawhiwhia ana ki ngā kaiwhakamahi o ngā kōti me ngā rūnanga whakawā. Uho Paerewa Ratonga E whai ana mātau i ngā wā katoa ki te: Whakahaere ngākau tapatahi i a mātau mā te āwhina i a koe i runga i te pono, te tika, te whakaaro atawhai me te whakaute. Whakawhiwhi i te taiao haumaru, taiao mā, hāneanea hoki. Hoatu ki a koe i te ratonga mātau, ratonga arotau, ratonga māia. Whakaatu i te whakaute me te tūtohutanga ki o tikanga mā te:
Urupare atu ki ngā tāngata he hiahia motuhake o rātau pērā i te hunga hauā, ngā pārururenga o te hara, ngā tamariki me ngā rangatahi, a, me ngā tangata hoki e uaua ana ki a rātau te whakawhitiwhiti kōrero. Kōrero totika, me te āta whakaaro anō ki ngā āhuatanga pērā i te pakeke o te tangata, te mōhio ki te kōrero pukapuka, ki te tuhi, te hauātanga, ā, me te mōhio anō hoki me karo ngā kupu ā ture e uaua ana. Mahi tahi me ētahi atu tāngata, ētahi atu umanga hoki e whakawhiwhi ratonga ana ki ngā kaiwhakamahi o ngā kōti me ngā rūnanga whakawā. Ngā Paerewa Pārongo Ka tiakina e mātau to punanga me to noho matatapu, heio, e puare ana ki ngā mahi ā ture, ki ngā mana rānei e whai wāhi ana ki te whakaatu i ngā pārongo mōhou, mō to take rānei. I te whakautu pātai, me te hoatu pārongo, ka whai mātau ki te hoatu ki a koe i ngā pārongo e tika ana, e arotau ana, ā, e pā ana ki to take. Kaore e uru ki tēnei te hoatu tohutohu ā ture ki a koe, te whakatau whakaaro rānei māhau. Ka āwhina mātau i te pāpāho ki te arowhai i te tika o ngā tohu o ngā ingoa, ngā kainga nohoanga, ngā mahi, ngā hara, ngā whiu ranei, i te wā e ripoatatia ana ngā kōkiri whakawā. E puare ana tēnei ki ngā tikanga, ki ngā here ā ture, ā, e ōrite ana ki te kaupapa here pāpāho a Te Tari. Te Haere ki te Kōti Mehemea mō te haere koe ki te kōti ka: Tono atu matau i ngā pānui tuatahi, ki te pataitia mai ranei;
Hei to haerenga mai ki te kōti, ka kite koe i ngā kaimahi: E mau tohu e whakaatu ana, i te iti rawa, o ratau ingoa tuatahi. Ka tere ki te whakaapa ki a koe i te tūpapa. Ka whaihanga ki o take i runga i te āhua hautau, i te tika, me te arotau, hei whakaatu i to matau ngākau nui ki nga paerewa ratonga pai i ngā wā katoa. Ka āwhina ki te whakautu i o pātai, ki te whakamohio rānei i a koe ki tētahi atu tangata kei roto i te whare kōti, kei waho kē rānei, ka taea e ia koe te āwhina. Ka kōrero ki a koe āhea to take ka rongohia (tērā pea ka whakaaturia anō tēnei pārongo i runga papa pānui i te wāhi tatari.) Ka whakaatu ki a koe, ki te pataitia mai, a, i mua i te timatatanga o to take, te āhua o te rūma e whakahaeretia ana to take. Ka mahi pānui whakamārama e hanga noa ana koe ki te whiwhi mō to whakahaere i to whakatūnga i te kōti, i te rūnanga whakawā rānei. I runga waea, i rō tuhituhi ano ka: Whakamohio atu mātau i a mātau – ka hoatu i o mātau ingoa me o mātau tūnga kia tuhi atu, a, ko te iti rawa, o mātau ingoa tuatahi i runga i te waea. Kōrero mātau i roto i te reo huatau, reo tika me te āhua arotau kia:
Ngā Rōpū Tāngata Ake E Haere Mai Ana ki te Kōti Ngā pārurenga i roto i ngā take tāngata hara Mā te kupu "pārurenga", e mea ana mātau he tangata i whakapaetia, i pono rānei te kï i hara ia, ka whakamamaetia ā tinana, ā hinengaro rānei, i te ngaronga, i te tukitukitanga rānei i ana rawa. Mehemea he hemo te tukunga iho o te hara, ka uru mai ki tēnei kupu ngā hūanga o te tangata kua hemo. Kia noho he tamariki ngā pārurenga o te hara, tērā pea ka noho pārurenga anō te whānau. Ka hāngai mātau ki runga i te: Waihanga ki a koe i runga i te whakaute, te whakaaro atawhai, me te aroha. Whakaute ki tōu ake mana me tōu ake punanga. Whakarongo ki o hiahia, ā, ka whakamōhio atu i a koe ki ngā tāngata e wātea ana ki te āwhina i a koe, pēnei i te kaiwhakapae, te kaitohutohu pārurenga, ngā rōpū whakahaere hapori rānei. Whakamōhio ki a koe i te ahu whakamua me te hua o to take. Whakaatu ki te tamaiti, ngā pārurenga kōhungahunga, me era atu e whai wāhi ana ki te whakamahi, ngā whakaurunga motuhake tērā pea ka whakaae te tiati kia whakamahia hei hoatu whakaaturanga. Mau i a koe, ki te tono mai koe, ki tētahi wāhi tatari wehe kē, mō tōu ake haumaru. Whakarite wāhi noho mō ngā tāngata tautoko e hiahia ana koe ki te mau mai i to taha, mehemea kei te wātea he turu, ā, kaore hoki he here ā ture. Kōrero atu ki a koe kia whakaharaina he tangata mō te haranga ki a koe, he whaina, he utunga rānei ki a koe hei whakatika i a koe, tōna whiu. Awhina i ngā roia me ngā Pirihimana ki te whakahoki atu ki a koe, o tāonga kei te kōti e pupuri ana. Ngā Kaiwhakaatu Mā te kupu "kaiwhakaatu" e mea ana mātau he tangata i karangatia ki te hōmai whakaaturanga. E hiahiatia ana ngā kaiwhakaatu kia tae mai, ka pataitia rānei e tētahi rōpū o te kōkiri whakawā kia hōmai whakaaturanga. Ka hāngai mātau ki runga i te: Whakarite he wā mōhou ki te haere mai ki te kōti, te rūnanga whakawā rānei, ki te tono mai koe. Mau i a koe, ki te tono mai koe, ki tētahi wāhi tatari wehe kē, mō tōu ake haumarutanga te take. Whakarite wāhi noho mō ngā tāngata tautoko e hiahia ana koe ki te mau mai i to taha, mehemea kei te wātea he turu, ā, kaore hoki he here ā ture. Āwhina i ngā roia me ngā Pirihimana ki te whakahoki atu ki a koe, o tāonga kei te kōti e pupuri ana. Ngā tāngata i whakapaetia i roto i ngā take hara Te tangata i whakapaetia, ko ia te tangata i whakaarotia i hara. I ētahi wā ka karangatia a ia ko te whakapaenga hara, ā, ko te hunga hara ranei i te wā kei te whakawātea a ia, ko te mau herehere ranei. Ka hāngai matau ki runga i te: Awhina i a koe i o uiui, me te whakamohio i a koe ki ngā tāngata e wātea ana ki te āwhina i a koe pera i te Roia Äwhina. Mau i a koe, ki te tono mai koe, ki tētahi wāhi tatari wehe kē, mō tōu ake haumaru. Kōrero atu ki a koe kia whakaharaina he tangata mō te haranga ki a koe, he whaina, he utunga rānei ki a koe hei whakatika i a koe, tōna whiu. Karo i ngā whakaaro, ngā whakawātanga rānei mō to hara, to haranga kore rānei. Awhina i ngā roia me ngā Pirihimana ki te whakahoki atu ki a koe, o tāonga kei te kōti e pupuri ana. Ngā Kaiwhakawā Tekau mā rua ngā kaiwhakawā kei roto i te rōpū whakawā, ā, he tupurangi te whiriwhiringa i a ratau hei kanohi mō te iwi whānui. Ko rātau ki te whakatau i ngā mea tika, a, ko te Tiati ki te whakatau i te ture. Ka tae atu he tono ki ngā kaiwhakawā, ko te iti rawa, tekau ngā rā maramataka i mua o te rā e hiahiatia ana rātau kia tae ake ki te kōti hei kaiwhakawā. Ka hāngai matau ki runga i te: Whakawhiwhi i a koe ki tētahi puka pārongo iti me te whakaatu i tētahi rïpene whakaata hei whakamārama i to whakatūnga me ngā tuponotanga i to taenga tuatahitanga mai ki te kōti. Hoatu he raueme tuhi ki a koe hei tuhinga kupu i te wā e whakahaerea ana te take i te kōti. Whakawhiwhi i te hunga whakawā ki tētahi rūma hāneanea, haumaru hoki hei kohukitanga, a he putanga kei reira ki ngā whakaurunga wharepaku. Whakawhiwhi wai unu me ngā whakaurunga mahi tī me te kawhe i roto i te rūma o te hunga whakawā. Whakarite kai me ngā paramanawa kia hiahiatia, i te wā ka tīmata ngā kohukitanga a te hunga whakawā. Whakarite whare noho hāneanea, ā, e haumaru ana hoki, kia hikitia ngā ngārahutanga a te hunga whakawā mō te pō. Whakarite, ki te pātai mai koe, he ngārahutanga muna mehemea ki te kite koe he whakakohuki ana te ratonga hunga whakawā ki a koe. Ngā Rōpū Kōti-ā-Whānau me ngā kaiwhakaatu Ka hāngai mātau ki runga i te: Tiaki i te munatanga o ngā pārongo o ngā take Kōti-ā-Whānau. Whakawhiwhi, ki te pātai mai koe, he wāhi tatari wehe kē, mō tōu ake haumaru, punanga rānei te take. Whakarite i ngā tono kia whakahaerea ngā take kōhukihuki mā te hui ā waea mehemea kei te mamao te rōpū. Ngā Rōpū Kōti Taiohi me ngā Kaiwhakaatu Ka hāngai mātau ki runga i te: Mahi tahi me ngā Kaitautoko Taiohi, ngā Pirihimana Äwhina Taiohi, ngā Kaituitui Ture Taiohi, me era atu. Mahi tahi me ērā atu kōti e whaihanga ana anō ki ngā taitamariki e taetae ana ki ngā kōti taiohi. Te Hōmai i a Koutou Urupare E whai tikanga ana o whakaaro ki a mātau. Mehemea he whakataki whai hua tāhau, he whakaaro puaki rānei, me pēhea te whakapai ake i tā mātau ratonga, he amuamu ranei tāhau, kōrerotia mai ki a mātau. Mā tēnei mātau e āwhina ki te whakatau mehemea kei te tūtuki ngā paerewa o Te Tūtohinga i roto i ngā mahi, ā, me pēhea e taea ai te whakapai ake a mātau ratonga ki a koe. Ka taea e koe te hōmai urupare mō te ratonga i whiwhi koe i a mātau mā te: Whakakī i tētahi puka urupare (e wātea ana i te tari o te kōti, i runga rānei i te ipurangi www.courts.govt.nz) me te puru ki roto i te pouaka urupare kei te tari o te kōti, mā te tono rānei ki te kaiwhakahaere o te kōti. Kōrero ā tinana, ā waea ranei ki te tangata i whaihanga ki a koe, ki to rātau kaiwhakahaere ranei. Tuhi ki te kaiwhakahaere o taua ake kōti. I ngā wā katoa ka: Whakakaha mātau ki te whakatika i ngā māharahara tērā pea kei a koe, i taua wā tonu. Whakapāha mehemea kua hē mātau. Mehemea kaore e taea e mātau te whakatau wawe tonu o māharahara, ka tere tonu tā mātau urupare atu ki a koe i roto i ngā rā mahi rua tekau, me te whakaaro tonu ki te kōhukihukitanga o te take. Mehemea e hiahiatia ana kia roa atu te wā hei whakatau i te take, ka whakapā atu mātau ki a koe ki te whakamōhio atu āhea koe e whiwhi ai i te whakautu katoa. I ēnei tauira e rua, ka hoatu e mātau ki a koe te ingoa me ngā whakamārama mō te tangata hei whakapātanga māhau i te kōti mehemea he pātai āhau. Mā mātau anō hoki e: Tuhi, e whakariterite ngā urupare ka whiwhi mātau kia mōhio ai mātau he aha ngā mahi kei te pai tā mātau whakahaere, ā me rapa i whea ngā āhuatanga e hiahiatia ana hei whakapai ake i tā mātau ratonga. Kōrero atu ki te iwi whānui mō ngā whakarerekētanga kua mahia, he whakautu ki ngā urupare. Te Āwhina i a Mātau ki te Āwhina i a Koe Tērā ētahi mea ka taea e koe te mahi hei āwhina i a mātau ki te hoatu ratonga pai. Ko ēnei mea ko te: Moata atu te tae ki te kōti, ki te rūnanga whakawā rānei mō to take. Whai wawetia ngā tohutohu i tonoa atu, i hoatutia rānei e ngā kaimahi o te kōti ki a koe. Kōrero mai ki a mātau i mua noa atu mehemea kaore koe e tae mai ki te kōti, ki te rūnanga whakawā rānei, i te wā i whakaritea. Kaore rānei e taea e koe te whakatūtuki i ētahi atu whakaritenga. Kōrero tere wawe tonu mai mehemea kua rerekē to kainga noho, kua rerekē rānei ngā āhuatanga e pā ana ki o whaihanga ki a mātau. Kōrero mai ki a mātau i mua noa atu mehemea he hiahia motuhake ōhou, hei tauiri, he hauātanga tōhou, e hiahia ana rānei koe he kaiwhakamaori hei āwhina i a koe. Whakautehia ērā atu kaiwhakamahi o te kōti, o te rūnanga whakawā, ngā kaimahi o te kōti, me ngā whare kōti. Tēnā koe mō to whakawātea he wā hei kōrero i tā mātau Tūtohinga. Kia maumahara e wātea ana ki a koe ki te tuku mai i o whakataki, whakaaro pūaki rānei mō ngā ratonga e hoatu ana matau. Mō ētahi atu pārongo, whakapā atu ki te kōti o tō rohe. |
||||||||||||
| Contact Us | Careers | Site Map | Access Keys | Privacy Statement | Disclaimer | newzealand.govt.nz | ||||||||||||
| Copyright © New Zealand Ministry of Justice, Tāhū o te Ture | ||||||||||||