E vehea ona afaina kimaua kafai kimaua e teteka?

Ko na ulugali kua fakaipoipo pe nonofo e ve he ulugali (e vena foki ni fafine e tokalua e nonofo fakaulugali pe ni tamaloloa foki), e aofia uma i na huiga ienei tau ki te vaevaega o na mea totino. I te taimi kua teka, ko na tulafono ienei nae aofia ai oioti na ulugali kua fakaipoipo. I he fakalautelega o na huiga tenei, ko na mea totino uma, ka vae tutuha lelei lava.

Ko kimaua nei e nonofo e ve he ulugali (de facto relationship)?

Ko koe ma t hoa e takua e nonofo e ve he ulugali, pe kafai koulua uma kua katoa te 18 tauhaga pe ova atu, ma e nonofo e ve he ulugali, kae e heki fakaipoipo.

Ko na tulafono fou ki te vaevaega o na mea totino, e aofia ai koulua pe kafai kua katoa te tolu tauhaga talu te koulua nonofo e ve he ulugali, ma e teteka i he aho i mua atu o te 1 Fepuali 2002.

I he fakalautelega, ko na tulafono fou, e he aofia ai koulua pe kafai e heki katoa he tolu tauhaga talu te koulua nonofo.

Hea te pa ki ei a ma mea totino kafai he tino o kimaua e oti?

Ko na tulafono e he gata e aofia ai na ulugali e teteka, kae e aofia ai foki na ulugali fakaipoipo pe ko na tino e nonofo e ve he ulugali, kafai he hoa e oti. Kafai t hoa e oti, e mafai ke filifili koe pe ko te talia e koe o na mea kua tuku e ia mo koe i tana mavaega (will), pe ko te kave e koe o te afa o na mea totino fakatahi a koulua, e ve oi tuhia i te tulafono fou.

Ko na mavaega (wills) kua iei nei i te taimi nei, e taulia i te tulafono fou. Kae e mafai ke fai haulua maliliega ma t hoa, ko na tulafono fou ka he fakaaogagia, kafai he tino o koulua e oti.

E vehea kafai e kehekehe na tulaga tau tamaokaiga o kimaua ka ko heki teteka kimaua?

E ite fale fakamahino te pule ke fakatonu ai ke totogi he tupe e tetahi hoa ki tetahi, pe kafai ko te mea ia e talafeagai. Ko te mea tenei e fai ke fakapaleni ai ni kehekehega i na tulaga tau tamaokaiga o te ulugali, kafai e teteka.

Fakatakitakiga: E ono pa ki he tulaga venei kafai he tino o te tokalua e nofo kua he faigaluega ke kikilagia na tamaiti, kae ko tetahi kua fuli tahi lava ki te fakamautuga o tana galuega.

E mafai e kimaua oi fai nietahi fuafuaga kehe?

E fakataga e te tulafono ke fai ni aulua lava fuafuaga mo te vaevaega ona mea totino a koulua, kafai koulua kua teteka pe kua oti foki he tino o koulua, pe kafai ko te mea ia e fofou koulua ki ei. E takua te mea tenei ko te 'tut kehe mai te tulafono' (contracting out). E mafai ke fakatonu ke tut kehe mai koulua i te tulafono ka ko heki fakaipoipo koulua, pe i te taimi kua fakaipoipo pe kua nonofo ai koulua.

Kafai koulua e nonofo e ve he ulugali, e kamata i te aho 1 Aokuho 2001 oi mafai ke fai haulua maliliega ke tut kehe mai te tulafono, ka ko heki fakatinoa na huiga fou i te aho 1 Fepuali 2002.

Kafai koulua kua fakaipoipo ma e fofou ke tut kehe mai te tulafono fou mo te vaevaega o na mea totino ka ko heki oti he tino o koulua, e mafai foki ke fai haulua maliliega kamata i te aho 1 Aokuho 2001.

E tatau ke tuhituhia tenei maliliega, ma e tatau ke haini uma koulua ki ei. E tatau ke maua e koulua tau tokatahi ni fautuaga mai na loia tau tokatahi a koulua.

Kafai koulua e nonofo e ve he ulugali ma kua uma te fai o taulua maliliega ka ko heki pa ki te aho 1 Aokuho 2001, ka he afaina te maliliega tenei i te tulafono, pe kafai e tulaga tonu ma na malilie moni uma koulua ki ei. E aofia foki i te mea tenei na maliliega i te va o na hoa o na mafutaga ulugali, e uiga ki te vaevaega o na mea totino kafai he hoa e oti.

[How can I get more information?]

E maua vehea e au nietahi fakamatalaga?

E maua ietahi fakamatalaga i te website a te Mataeke mo Fakamahinoga website: www.justice.govt.nz. Kafai e fia maua e koe ni fakamatalaga pe vehea ona afaina koe i te tulafono, e tatau ke hakili e koe he fautuaga mai tau loia pe mai te community law centre, i te koga e nofo ai koe.

Ko na fakamatalaga i loto o te Property (Relationships) Act 1976 kua na ko he fakapukupukuga oioti. Kafai e fofou koe ki te katoatoaga o na fakamatalaga, pe ko na fautuaga pe vehea ona afaina koe i te tulafono, e tatau la ke hakilikili e koe te fautuaga a t loia, pe ko te community law center, i te koga e nofo ai koe.