Ha e me'a 'oku hoko kapau 'e fai ha takitahama'ana?

Ko e lao fo'ou ki he vahevahe 'o e koloa, 'oku mafai ia kia kinautolu nofo mali pe fakamali ('o kau ki ai mo e nonofo fakatangata pe fakafefine). Kimu'a atu na'e malu'i 'e he lao 'a kinautolu pe 'oku nofo mali. Kapau 'e fai ha vete, 'e vahevahe tatau 'a e koloa.

'Oku mahino nai 'a e nofo fakamali?

Ko koe mo ho hoa 'oku mo nofo fakamali kapau 'oku mo fakatou ta'u 18 pe lahi ange, pea 'oku mo nofo fakataha ko ha ongo matu'a, ka 'oku 'ikai te mo mali.

Ko e lao fo'ou ki hono vahevahe 'o e koloa 'oku mafai kiate kimoua, kapau kuo mo nofo fakamali ha ta'u 'e tolu, pea mo takitahama'ana 'i he 'aho 'uluaki 'o Fepueli 2002, pe hili 'a e 'aho 'uluaki.

'I he fakakatoa, ko e ngaahi tu'utu'uni fo'ou, 'oku 'ikai ke felave'i ia mo ha fakafeohi nofo mali/fakamali, 'oku si'i hifo he ta'u 'e tolu.

Ko e ha e me'a 'e hoko ki he'ema koloa kapau 'e mate ha taha 'ia kimaua?

'Oku fekau'aki 'a e lao fo'ou mo e mavae, pea 'i he taimi ni 'oku ne fakakau mai mo e nofo mali/fakamali, 'oku fakangata 'i he pekia 'a ha toko taha. Kapau 'e pekia ho hoa, te ke fili leva ke tali 'a e me'a 'oku tuku atu 'i he tohituku, pe te ke fili ke ke ma'u ha vaeua 'o e koloa, 'o fakatatau ki he tu'utu'uni 'a e Lao.

Ko e Lao he taimi ni, 'oku mafai ia ki ha tohituku kuo 'osi fai. Ka neongo ia, te ke lava pe koe ia 'o felotoi mo ho hoa, he 'ikai ke mafai atu kia kimoua 'a e lao fo'ou, kapau 'e mu'aki pekia ha taha 'ia kimoua.

Fefe kapau 'oku kehekehe homa tu'unga fakapa'anga 'i he taimi 'oku ma takitahama'ana ai?

'Oku 'i ai 'a e mafai fo'ou 'a e fakamaau'anga ke nau tu'utu'uni ke totongi faka'angataha ha sino'i pa'anga mei he hoa 'e taha ki he hoa 'e taha, 'i he ngaahi keisi ni'ihi. 'Oku fai eni ko ha fakatonutonu 'o ha faikehekehe 'i he tu'unga fakapa'anga, 'i he taimi 'oku hoko ai 'a e mavaeua.

'Oku lava ke hoko eni 'i he taimi 'oku nofo ai ha toko taha mei he'ene ngaue ke tokanga'i 'a e fanau, kae kei ngaue atu pe ha toko taha ia ke fakalakalaka 'ene tu'unga fakangaue.

'Oku lava nai ke ma fa'ufa'u pe kimaua?

'Oku fakangofua pe 'e he Lao ke mo fakakaukau'i pe 'e kimoua pe 'a e anga hono vahevahe ho'omo koloa, 'i he taimi 'oku mo takitahama'ana ai, pe pekia ha toko taha, kapau ko homo loto ia. 'Oku ui eni ko e aleapau. 'Oku lava ke mo aleapau kimu'a pe lolotonga ho'omo nofo mali/fakamali.

Kapau 'oku ke nofo fakamali, te ke lava ke fai ha aleapau 'o kamata mei he 'aho 'uluaki 'o 'Akosi 2001, kimu'a 'a e ngaahi tefito'i liliu 'e fakahoko 'i he 'aho 'uluaki 'o Fepueli 2002.

Kapau 'oku ke nofo mali pea 'oku ke fie fai ha aleapau telia 'a e ngaahi tu'utu'uni fo'ou felave'i mo e koloa, te ke lava ke fai ia 'o kamata mei he 'aho 'uluaki 'o 'Akosi 2001.

Ko e ngaahi aleapau, kuo pau ke fai ia 'i he tohinima, pea kuo pau ke ke fakamo'oni ki ai mo ho hoa. Kuo pau foki ke mo mu'aki ma'u ha fale'i fakalao tu'u'ata, kimu'a pea mo toki fakamo'oni.

Kapau 'oku ke lolotonga nofo fakamali, pea 'oku 'osi 'i ai ha aleapau fekau'aki mo ho'omo koloa, na'e fai kimu'a 'a e 'aho 'uluaki 'o 'Akosi 2001, kapau 'oku maau pe 'a e aleapau, he 'ikai leva ke toe ue'i he Lao. Ko e tu'utu'uni tatau pe kia kinautolu nofo mali kuo nau aleapau, kapau 'e pekia ha toko taha.

[How can I get more information?]

Fefe hono ma'u ha toe fakamatala?

'E ma'u eni mei he website 'a e Potungaue Fakamaau'anga, www.justice.govt.nz. Kapau 'oku ke fie'ilo ki he felave'i 'a e Lao mo koe, pea ke kumi tokoni mei ha loea pe ko e va'a tokoni fakalao 'i homou komiuniti.

Ko e ngaahi fakamatala 'i he ki'i tohi ni fekau'aki mo e Lao Koloa Nofo Mali/Fakamali 1976, ko ha fakamatala fakanounou pe. Kapau 'oku ke fiema'u ha fakamatala fakaikiiki, pe ko ha fale'i felave'i mo e Lao mo koe, pea ke kumi fale'i mei ha loea pe ko e va'a tokoni fakalao 'i homou komiuniti.